H Γιορτή των Θεοφανίων – Χριστιανικό και ειδωλολατρικό βάπτισμα

(Photo @ neakiosforever Blog)

 Μιχάλης Α. Τιβέριος*

 

Τα Θεοφάνια,  είναι μια γιορτή του χριστιανισμού σε ανάμνηση της βάπτισης του τρια­κονταετούς Χριστού από τον Ιω­άννη τον Πρόδρομο, που ζούσε ασκητι­κά σιην έρημο διακηρύσσοντας το βά­πτισμα της μετάνοιας.

Πρόκειται για μια από τις μεγαλύτερες και αρχαιότερες γιορτές του χριστιανισμού, αφού η αρχή της ανάγεται ήδη στοv 2ο αιώνα, ενώ τον 3ο αιώνα, τη βρίσκουμε να είναι ευρύτατα δια­δεδομένη σε όλον τον χριστιανικό κό­σμο. Ισως πολλοί να μη γνωρίζουν ότι από πολύ νωρίς μαζί με τη βάπτιση του Χριστού γιορταζόταν και η γέννηση του. Ωστόσο η γιορτή των Θεοφανίων γρή­γορα, ήδη από τα μέσα του 4ου αι., απο­συνδέθηκε από αυτήν των Χριστουγέν­νων, αφού τα τελευταία άρχισαν να τα γιορτάζουν ξεχωριστή ημέρα. Πρόκειται για έναν διαχωρισμό που στον 6ο αι. θα επικρατήσει καθολικά στον χριστιανικό κόσμο.

Η βάπτιση του Χριστού μού δίνει την αφορμή να κάνω μια αναδρομή στην τε­λετουργία του βαπτίσματος σε λατρευτι­κά δρώμενα της ελληνορωμαϊκής αρ­χαιότητας. θέλω ευθύς εξαρχής να επι­σημάνω ότι οι μαρτυρίες που έχουμε σχε­τικά με το θέμα αυτό τόσο από αρχαία κείμενα όσο και από αρχαία μνημεία και ανασκαφικά δεδομένα είναι εξαιρετικά πενιχρές. Φυσικά εδώ δεν θα ασχολη­θούμε με τις διάφορες τελετές καθαρμών , σπονδών  και θυσιών της αρχαιότητας, στις οποίες το νερό έπαιζε κυρίαρχο ρόλο. Είναι πολλές και για αυτές διαθέτουμε μάλιστα και αρκετές πληροφορίες. Άλλωστε σε όλες τις εποχές και σε όλες οχεδόν τις θρησκείες απαντούν ιε­ροί ραντίσμοί και ιερά πλυσίματα. Ωστό­σο άλλο πράγμα είναι οι καθαρμοί αυιοί και άλλο η εμβάπτιση μέσα σε κολυμβήθρα με νερά, σε θάλασσα ή ποταμό. Η τελευταία εμφανίζεται ως δρώμενο σε τε­λετές μύησης αρχαίων μυστηρίων μέσω των οποίων, ως γνωστόν, οι πιστοί απέ­βλεπαν και προσδοκούσαν στην αιώνια σωτηρία τους, την οποία θα τους εξα­σφάλιζε η προσέγγιση και η γνωριμία τους με το θείο.

 Η παλαιότερη σχετική μαρτυρία που διαθέτουμε από την αρχαία Ελλάδα ανά­γεται στον 5ο αι. π.Χ. και αναφέρεται στους «βάπτας», στα μέλη ενός θρησκευ­τικού συλλόγου στην Αθήνα που λάτρευ­αν τη θρακική θεότητα Κότυ ή Κοτυπώ. Πρόκειται για μια θεότητα που παρου­σίαζε πολλές ομοιότητες με την Κυβέλη, τη μητέρα των θεών, και η οποία εκτός από την Αθήνα λατρευόταν και σε άλλα μέρη του αρχαίου ελληνικού κόσμου, ιδι­αίτερα στην Κόρινθο αλλά και στη Σικε­λία. Τα μέλη του συλλόγου αυτού πήραν το χαρακτηριστικό αυτό όνομα, «βάπται», όχι επειδή έβαφαν τα μαλλιά τους, όπως έχουν υποστηρίξει ορισμένοι μελετητές, αλλά επειδή το βάπτισμα αποτελούσε χα­ρακτηριστικό δρώμενο σαι λατρεία της θεάς τους. Οσοι ήθελαν να γίνουν μέλη του θρησκευτικού αυτού σωματείου έπρε­πε προηγουμένως να εμβαπτισθούν. Οι τελετές των βαπτών διακρίνονταν από έντονα οονιαστικό χαρακτήρα. Περιελάμβαναν ανάμεσα στα άλλα νυκτερινά όργια και χορούς ανδρών που μιμούνταντ γυναικείες μορφές και συνοδεύονταν από εκκωφαντικούς ήχους τυμπάνων και ξεφωνητά. Συχνά με τις τελετές αυτές προκαλούσαν την κοινή γνώμη, αφού πολλοί ήταν εκείνοι που είχαν τον φόβο ότι τα ξενόφερτα αυτα΄δρώμενα’ θα διέφθεραν τα ήθη της αθηναϊκής κοινωνίας. Έτσι συχνά αποτέλεσαν και στόχο κωμωδιογρά-φων, όπως π .χ. του Ευπόλιδος, ο οποίος μάλιστα είχε γράψει και μια κωμωδία με τον τίτλο «Βάπται», που παίχθηκε το 416 π .Χ. Ο Ευπολις ήταν ένα έντονα πολιτι­κοποιημένο πρόσωπο και στα έργα του συχνά καυτηρίαζε επωνύμους της αθη­ναϊκής δημόσιας ζωής, όπως τους Κλέω­να, Υπέρβολο, ακόμη και τον ίδιο τον Πε­ρικλή. Στους «Βάπτας» του, χλευάζοντας τους θιασώτες της Κοτυττούς, βρήκε την ευκαιρία να καυτηριάσει την έκλυτη συ­μπεριφορά του εκκεντρικού Αλκιβιάδη, παραλληλίζσντάς τη με αυιήν των βαιττών. Αυτό φαίνεται ότι προκάλεσε τον οργή του Αλκιβιάδη, ο οποίος, σύμφωνα με μια παράδοση – καθόλου όμως πιστευτή – κατά τη γνωστή εκστρατεία των Αθηναίων το 415 π.Χ. στη Σικελία πέταξε τον ποιη­τή στη θάλασσα και τον έκανε… με το ζό­ρι «βάπτη».

Πιθανόν εμβαπτισμούς είχαμε και στα περίφημα Ελευσίνια Μυστήρια, παρ’ όλο που οι σχετικές ενδείξεις είναι [quote]εξαιρετικά πενιχρές. Οι πηγές μάς κάνουν λόγο για κάποιο καθαρτήριο λουτρό στη θά­λασσα, που γινόταν τη δεύτερη ημέρα της γιορτής, ενώ λουτρά αγνισμού φαίνεται ότι γίνονταν και στους δύο Ρειτούς που ήταν αφιερωμένοι σης μεγάλες θεές της Ελευσίνας, στη Δήμητρα και στην Κόρη. Πρόκειται για δύο μικρές λίμνες από τις οποίες σήμερα υπάρχει μόνο η μία, κοντά στου Σκαραμαγκά, και είναι γνωστή ως λίμνη του Κουμουνδούρου. Την εποπτεία αυτών των λουτρών ίσως την είχε ο «υδρανός, ο αγνιστής των Ελευσινίων», σύμ­φωνα με τον Ησύχιο. Ενα αναθηματικό ανάγλυφο που βρέθηκε στην Ελευσίνα και εικονίζει ένα μικρό αγόρι κάτω από το προτεταμένο δεξί χέρι της Κόρης (ή της Δήμητρας), που κρατούσε φιάλη, δύ­σκολα μπορεί να σχετισθεί με τελετή βα­πτίσματος, όπως έχουν υποστηρίξει ορι­σμένοι. Εμβαπτισμούς πιθανόν περιε­λάμβαναν και τα τελετουργικά δρώμενα τα σχετικά με τη λατρεία της Ίσιδας, της μεγάλης Αιγυπτιακής θεάς, μιας θεότη­τας με ιδιαίτερη απήχηση στον ελληνικό χώρο κατά τους ελληνιστικούς και τους ρωμαϊκούς χρόνους. Βέβαια τα δοχεία νερού και οι δεξαμενές που έπαιζαν ση­μαντικό ρόλο στη λατρεία της, σύμφωνα με την επικρατέστερη άποψη, πρέπει να συμβολίζουν τις πλημμύρες του Νείλου και να μη σχετίζονται με τελετουργίες βα­πτίσματος. Ωστόσο ο εκκλησιαστικός πα­τέρας Τερτυλλιανός ρητά κάνει λόγο για την ύπαρξη κάποιου λουτρού στις λατρευτικές διαδικασίες τις σχετιζόμενες με την Ίσιδα και τον Μίθρα. Ακόμη τελε­τουργικό λουτρό πιθανόν να είχαμε και στη Σαμοθράκη, στη λατρεία των Καβεί­ρων, ενώ μια αποσπασματικά σωζόμενη επιγραφή που βρέθηκε σε ιερό του Διο­νύσου στην Αλικαρνασσό κάνει πιθανό­τατα επίσης λόγο για «ιερό λουτρό».

Βαπτίσεις και γενικότερα θρησκευτι­κά λουτρά απαντώνται σε κάθε εποχή και σε πολλούς λαούς, ανεξαρτήτως πολιτι­στικού επιπέδου. Ασφαλώς είναι εμπνευ­σμένα και προκλήθηκαν από τη χρήση του νερού ως φυσικού καθαρτήριου μέ­σου. Το νερό βοηθά τον άνθρωπο να απαλλαγεί από τον σωματικό του ρύπο και γι’ αυτή την ιδιότητά του θεωρήθηκε το καταλληλότερο μέσο να καθαίρει τον άνθρωπο και από τον ψυχικό του ρύπο. Η χρήση του νερού ως θρησκευτικού μέ­σου καθαρμού μπορεί να χαρακτηρισθεί καθολικό φαινόμενο. Οι αγνισμοί με νε­ρό στην ιστορία του ανθρώπου απαντώ­νται, ως γνωστόν, και σε νήπια, τα οποία πολλές κοινωνίες τα θεωρούν θρησκευτικώς ακάθαρτα. Αποβλέπουν σε εξαγνι­σμό τους, σε προφύλαξή τους από το κα­κό, ενώ σχετίζονται και με την ονοματοδοσία τους, που γενικά θεωρείται μεγά­λης σημασίας κοινωνική τελετή. Οι ενή­λικοι βαπτίζονται όταν πρόκειται να μυη­θούν σε μυστήρια ή σε θρησκευτικές τε­λετές για να είναι καθαροί και έτοιμοι να δεχθούν τις συγκλονιστικές αποκα­λύψεις που τους υπόσχεται η θρησκεία τους ή ακόμη προκειμένου να εξασφα­λίσουν τη συμμετοχή τους σε φυλετικά προνόμια.

Οι εμβαπτίσεις είναι πανάρχαια θρη­σκευτικά και κοινωνικά δρώμενα και γι’ αυτό δεν εκπλήσσει το γεγονός ότι σης χρισηανικές βαπτίσεις απαντώνται στοι­χεία που ασφαλώς έλκουν την καταγω­γή τους από προχριστιανικές ειδωλολα­τρικές μυστηριακές μυήσεις, όπως π.χ. είναι η διαδικασία της προετοιμασίας των μελλόντων να δεχθούν το βάιπισμα και η σχετική διδαχή τους. Δεν είναι επομένως η χριστιανική βάπτιση αυτή καθαυτή νέο στοιχείο, αλλά το περιεχόμενό της. Με τη βάπτηση, που την υπέδειξε ο ίδιος ο Ιη­σούς μετά την Ανάστασή Του, ο βυθιζό­μενος τρεις φορές σε νερό στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύ­ματος καθαρίζεται από κάθε αμαρτία και συγχρόνως αναγεννάται πνευματικά οδη­γούμενος στη σωτηρία του.

 

Πηγή:  Εφημερίδα Βήμα, Κυριακή 9 Ιανουαρίου 2000

(*) Ο κ. Μιχάλης Α. Τιβέριος είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Explore posts in the same categories: Archaeology, Articles, Greece

Tags: , , , , , , , ,

You can comment below, or link to this permanent URL from your own site.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s


%d bloggers like this: